Standart Maliyet ve Varyans Analizi

1. Standart Maliyet ne işe yarar

Standart Maliyet penceresi her ürün için "olması gereken" birim maliyeti (malzeme, işçilik, genel üretim gideri — GÜG — ve fason) reçeteden ve rotadan hesaplar, ay ay saklar ve üretim teyitlerinin gerçek maliyetiyle karşılaştırır. Aradaki fark (varyans) fiyat, miktar, ücret, verimlilik, harcama ve hacim kalemlerine ayrılır; böylece "neden pahalıya mal ettik?" sorusunun cevabı tutar olarak görünür. Aynı pencerede ürün bazında katkı marjı ve başabaş noktası, GÜG oranları ile masraf merkezi gerçekleşeni ve dönem sonu 7/A yansıtma fişleri bulunur.

Pencere altı sekmeden oluşur: Özet · Standartlar · Varyans · Katkı marjı ve başabaş · GÜG oranları ve masraf merkezi · Dönem ve muhasebe. Üstteki ay seçici (‹ ›) bütün sekmelerin dönemini belirler. Kural her zaman sunucuda işler; ekran yalnız gösterir ve ister.

2. Kavramlar

Standart maliyet: bir birim ürünün önceden belirlenmiş birim maliyeti. Beş parçadan oluşur: malzeme, işçilik, değişken GÜG, sabit GÜG ve fason. Hepsi ürünün ana biriminde, birim başınadır. Her satırın bir kaynak rozeti vardır: Reçete ve rotadan hesaplandı, Elle girildi ya da Önceki dönemden taşındı.
Bileşen fiyat kaynağı (Dönem ve muhasebe › Maliyet ayarları › Varsayılan bileşen fiyatı; hesaplarken tek sefer için değiştirilebilir): Son alış fiyatı (varsayılan; dönem sonuna kadarki son alış), Sözleşme fiyatı (o tarihte yürürlükte olan aktif alış sözleşmesinin iskontolu fiyatı), Son 12 ay alış ortalaması (20 kat akıl kapısı dâhil; saçma kart maliyetleri elenir) ve Stok kartı maliyeti. Fiyat bulunamayan bileşen "Fiyat bulunamadı" uyarısıyla sıfır sayılır.
Çok seviyeli yarı mamul: bileşenin kendi reçetesi varsa fiyatı, o yarı mamulün aynı dönemdeki toplam standardıdır (malzeme + işçilik + GÜG + fason). Alt seviye önce hesaplanır (en çok 12 seviye, döngü korumalı); yarı mamulün elle ya da önceki dönemden gelen standardı varsa o kullanılır ("Alt seviye standardı").
Fire: reçetedeki fire oranı, çevrim ve çıktı miktarı birim başı standart miktara zaten dâhildir; ayrıca eklenmez.
Rota saati: her operasyonun birim başı süresi SURE_DK dakikadır; kalıp göz sayısı (CAVITY) doluysa süre çevrim başıdır ve birim saat = SURE_DK ÷ cavity ÷ 60. Reçetede şarj büyüklüğü tanımlıysa hazırlık süresi şarja bölünüp eklenir. Rotası olmayan reçetede reçetenin işçilik dakikası kullanılır. Fason işaretli operasyon işçilik ve GÜG taşımaz; birim fason ücreti fason standardına yazılır.
İş merkezi saat ücreti: operasyonun iş merkezi, önce operasyondaki iş merkezi, yoksa makinenin üye olduğu merkez, o da yoksa * (firma geneli) kabul edilir. İşçilik saat ücreti şu sırayla aranır: o merkezin GÜG oranı kaydındaki İşçilik saat ücreti › İş Merkezleri penceresindeki merkezin maliyet oranı › firma geneli (*) oran kaydı › saat ücretli üretim personelinin ortalaması.

3. Standart hesaplama

Önizle (Standartlar sekmesi): reçetesi olan bütün ürünlerin standardı seçilen fiyat kaynağıyla hesaplanır, hiçbir şey yazılmaz. Tabloda kayıtlı standart ile yeni değer yan yana görünür; satıra tıklayınca bileşen ve operasyon dökümü açılır ("Önizleme: bu değerler henüz kaydedilmedi.").
Hesapla ve kaydet: önizlenen değerler döneme yazılır. Elle girildi rozetli satırlar toplu hesapta ezilmez; bilerek ezmek için onay kutusu işaretlenir. Dönem yoksa ilk kayıtta kendiliğinden açılır.
Elle düzenle: bir satırın beş parçası elle değiştirilebilir; Not (neden elle değiştirildi) alanı denetim izine yazılır. Toplam sıfırdan büyük olmalıdır.
Önceki dönemden taşı: kaynak dönemin bütün standartları bir artış yüzdesiyle (−90 ile 500 arası) hedef döneme kopyalanır; rozet Önceki dönemden taşındı olur. Enflasyonlu dönemlerde hızlı güncelleme yoludur.

Uyarılar satırın altında listelenir: bileşen fiyatı bulunamadı, iş merkezi için işçilik saat ücreti yok, rota yok (işçilik ve GÜG sıfır). Uyarı hesaplamayı durdurmaz, ama o parçayı sıfır sayar.

4. Dönem dondurma

Standartlar onaylandıktan sonra Dönem ve muhasebe sekmesinde Dönemi dondur düğmesiyle dönem kilitlenir. Dondurulmuş dönemin standardı hesapla, elle düzenle, taşı ve oran değişikliğiyle değişmez; denenirse SM_DONEM_DONDURULDU mesajı gelir. Standardı olmayan dönem dondurulamaz. Dondurmayı yalnız yönetici ya da maliyet_yonet yetkilisi yapar; Dondurmayı kaldır (dönemi yeniden açmak) yalnız sistem yöneticisindedir. Tabloda donduran kişi ve zaman görünür. Varyans her zaman teyit tarihinin ayındaki standarda göre hesaplanır; o ayın standardı yoksa en yakın önceki dönemin standardı kullanılır.

5. Varyans analizi

Varyans teyit bazında hesaplanır. Q teyit miktarı; her bileşen için AQ gerçek tüketim (teyitte girilen bileşen miktarı), SQ = Q × birim başı standart miktar, SP standart fiyat; AH gerçek işçilik saati (teyitteki personel saati), SH = Q × standart saat, SR standart saat ücreti; AM / AL / AF teyidin gerçek malzeme, işçilik ve fason toplamı. Pozitif varyans aleyhtedir (kırmızı, fazla harcandı), negatif lehtedir (yeşil).

Kalem	Formül
Malzeme fiyat farkı	`AM − Σ AQ × SP`
Malzeme miktar farkı	`Σ (AQ − SQ) × SP`
İşçilik ücret farkı	`AL − AH × SR`
İşçilik verimlilik farkı	`(AH − SH) × SR`
Fason farkı	`AF − Q × fason std`
Diğer (hurda değeri, ek hizmet)	`MALIYET × MIKTAR − (AM + AL + AF)`
GÜG harcama farkı	`AG − (BF + VR × AH)`
GÜG verimlilik farkı	`VR × (AH − SH)`
GÜG hacim farkı	`BF − FR × SH`

Malzeme fiyat + miktar toplamı her zaman AM − Q × malzeme std'ye, işçilik ücret + verimlilik toplamı AL − Q × işçilik std'ye eşittir. GÜG farkları teyit başına değil, dönem × iş merkezi başınadır: AG merkezin masraf merkezi gerçekleşeni (§7), BF sabit GÜG bütçesi, VR değişken oran, FR sabit oran; AH ve SH o merkezde çalışılan gerçek ve standart makine saatleridir. Üçünün toplamı gerçek GÜG − uygulanan GÜG'dir; uygulanan GÜG = Q × (değişken + sabit GÜG standardı).

Şelale grafiği standart maliyetten başlar, sırasıyla malzeme fiyat, malzeme miktar, işçilik ücret, işçilik verimlilik, fason ve diğer, GÜG farklarını ekler ve gerçek maliyete varır. Eksen sıfırdan başlamıyorsa kırık çizgi bunu belirtir. Tablo Ürün · İş emri · Teyit · Neden kırılımına geçer; teyit satırı bileşen dökümüne (gerçek ve standart miktar/fiyat, reçete dışı bileşenler) ve iş emrine iner.

Neden kodu: en büyük kalem malzeme miktarıysa emrin en çok MES hurda nedeni, işçilik verimliliğiyse en uzun MES duraklatma/duruş nedeni yazılır (bkz. MES › Pareto). MES kaydı yoksa türetilmiş neden görünür (Malzeme fiyatı, Malzeme kullanımı, İşçilik ücreti, İşçilik süresi, Fason ücreti, Hurda ve diğer). Teyitte personel saati girilmemişse "Teyitte işçilik kaydı yok" yazılır ve gerçek saat standart kabul edilir. Standardı olmayan ürünün teyidi varyansa girmez, üstte ayrıca listelenir.

Ekran canlı hesaplar; Dönem varyansını kaydet dönemin kayıtlı varyans satırlarını silip yeniden yazar (tekrar basmak güvenlidir). Patron Panosu ve Analiz Stüdyosu kayıtlı satırları okur.

6. Katkı marjı ve başabaş

Ürün × dönem için net satış = satış kalemleri − satış iadeleri (bedelsiz çıkış hariç). Birim değişken maliyet, ürünün o dönem standardı varsa malzeme + işçilik + fason + değişken GÜG'dür (kaynak Standart); yoksa dönem alış ortalaması ya da stok kartı maliyeti kullanılır. Maliyeti hiç bilinmeyen ürün katkıya katılmaz, adı ve net satışıyla ayrıca gösterilir.

Katkı payı = net satış − birim değişken maliyet × miktar · Katkı marjı = katkı payı ÷ net satış.
Sabit giderler = masraf merkezi eşlemesinde davranışı Sabit olan bütün gider türlerinin dönem gerçekleşeni; hiç yoksa GÜG oranlarındaki sabit GÜG bütçeleri toplamı.
Başabaş ciro = sabit giderler ÷ ağırlıklı katkı marjı · ürünün başabaş adedi = başabaş ciro × ürünün satış payı ÷ birim fiyat.
Emniyet payı = (ciro − başabaş ciro) ÷ ciro · Faaliyet kaldıracı = katkı payı ÷ faaliyet sonucu · Faaliyet sonucu = katkı payı − sabit giderler.

Çubuk, satışın başabaş noktasına göre nerede olduğunu gösterir. Tablodaki Maliyet kaynağı sütunu her ürün için değişken maliyetin nereden geldiğini söyler.

6.1 Bütçe karşılaştırması

Ayın masraf merkezi gerçekleşeni toplanmamışsa sabit giderler defter gider hesaplarından (yoksa gider kartı alışlarından) şablon eşlemesiyle kaydedilmeden önizlenir; ekranda bu yazılır. Her gider hesabına aylık bütçe, Bütçe karşılaştırması tablosunun Aylık bütçe hücresinden girilir (maliyeti yönetme yetkisi gerekir, boş bırakmak bütçeyi kaldırır) ve bütün aylara uygulanır. Tablo hesap başına bütçeyi, gerçekleşeni, sapmayı (gerçekleşen − bütçe, artı = bütçe aşıldı) ve sapma oranını gösterir. Kutular sabit gider bütçesini, gerçekleşen sabit gideri, bütçe sapmasını, bütçeye göre başabaş ciroyu (sabit bütçe ÷ gerçekleşen katkı marjı) ve bütçeye göre faaliyet sonucunu verir. Şablonda Genel üretim gideri türünde sabit bütçe yoksa sabit GÜG bütçesi bütçe satırı olur. Sabit gider gerçek veriden gelmiyorsa sapma hesaplanmaz. Değişken gider bütçeleri satış hacmine göre esnetilmez. Gider Takibi departman bütçeleri sabit/değişken ayrımı taşımadığından burada kullanılmaz (Raporlar › Bütçe sapması).

6.2 Dönem trendi ve firma raporu

Dönem trendi bölümü seçilen ayla biten son 3, 6 ya da 12 ayı ay ay hesaplar (her ay bu sekmeyle aynı hesap): net satış, katkı payı ve marjı, sabit giderler, faaliyet sonucu, başabaş ciro, emniyet payı, sabit gider bütçesi, bütçe sapması ve sabit gider kaynağı. Çizgi grafik net satışı, başabaş ciroyu (kesik çizgi) ve katkı payını gösterir. Dönem toplamında oranlar toplamlardan yeniden hesaplanır, aylık oranların ortalaması alınmaz. Katkı payı sıfır ya da eksiyse faaliyet kaldıracı gösterilmez. Firma raporu olarak aç aynı dönemi Raporlar penceresinde Katkı marjı ve başabaş trendi raporu olarak açar; oradan Excel ve PDF alınır.

Telefonda (Bahçe/Adım) Katkı adımı ayın katkı ve başabaş kutularını, başabaş çubuğunu, bütçe özetini ve son 6 ayın kartlarını salt okunur gösterir; bütçe masaüstünden girilir.

7. GÜG oranları ve masraf merkezi

İşçilik ve GÜG oranları tablosunda her iş merkezi (ya da * firma geneli) için dönem başına şunlar girilir: dağıtım anahtarı (makine saati ya da işçilik saati), İşçilik saat ücreti, Değişken GÜG oranı ve Sabit GÜG oranı (TL/saat), Sabit GÜG bütçesi ve Normal kapasite saati. Sabit oran boş bırakılırsa bütçe ÷ normal kapasite saati kullanılır. Önceki aydan öner önceki ayın gerçekleşen GÜG'ünü ve çalışılan saatini bölerek forma öneri yükler; kaydetmeden önce kontrol edin.

Masraf merkezi gerçekleşeni bölümünde Gerçekleşeni topla, dönemin gider hesabı bakiyelerini muhasebe defterinden toplar (Tekdüzen'de 720/730 ve 740–780 grupları). Defterde hiç gider hareketi yoksa yedek kaynak olarak gider kartı alışları (stok türü gider/hizmet/işçilik) kullanılır; kaynak sütunu Defter, Gider kartı ya da Elle gösterir. Gerçekleşen tutar elle de girilebilir.

Eşleme şablonu: her gider hesabı (ya da GK:<stok kodu> biçiminde bir gider kartı) bir iş merkezine, bir gider türüne (Direkt işçilik, Genel üretim gideri, Genel yönetim, Pazarlama ve satış, Finansman) ve bir davranışa (Sabit / Değişken) bağlanır. Şablon dönemden bağımsızdır; değişiklik bir sonraki toplamada uygulanır. Eşlenmeyen hesap önek kuralıyla sınıflanır (Tekdüzen 720 → işçilik/değişken, 730 → GÜG/sabit).

8. Dönem sonu 7/A yansıtma ve varyans fişleri

Üretim teyidi muhasebeye her zaman olduğu gibi yazılır: borç 151/152 (toplam), alacak 150 malzeme · 721 işçilik · 731 fason. Dönem ve muhasebe sekmesindeki Maliyet yöntemi ayarı dönem sonunun ne yapacağını belirler:

Gerçek maliyet (varsayılan): teyit fişi hiç değişmez. Dönem sonu yalnız 7/A yansıtma kapanışı yapılır: (1) eşleme şablonunda türü işçilik ya da GÜG olup 720/730 dışında duran gider hesabı bakiyeleri 720/730'a sınıflanır; (2) kapanış: 711 → 710, 721 → 720, 731 → 730 (tutar = dönemde yansıtma hesaplarına yazılan alacak). 720/730'da kalan bakiye eksik ya da fazla yüklenen maliyettir ve raporda görünür; yıl sonu kapanışı ayrı iştir.
Standart maliyet (varyans fişli): yukarıdakine ek olarak her teyit için bir varyans fişi yazılır: borç 712 malzeme fiyat · 713 malzeme miktar · 722 işçilik ücret · 723 işçilik verimlilik · 732 fason ve diğer / alacak 151|152 (toplam varyans); ayrıca uygulanan GÜG için borç 151|152 / alacak 731. Böylece ürün standart maliyetle taşınır. Negatif (lehte) tutar tarafları çevirir. Dönem sonunda GÜG farkları da yazılır: borç 732 harcama · 733 verimlilik · 734 hacim / alacak 730.
Endonezya paketi (SAK EP) aynı yapıyı kendi hesaplarıyla kurar: 5-50102 bahan harga · 5-50103 bahan kuantitas · 5-50104 tarif upah · 5-50105 efisiensi upah · 5-50106 anggaran BOP · 5-50107 efisiensi BOP · 5-50108 kapasitas BOP; kapanış 5-50101 → 5-50100 ve 5-50201 → 5-50200.

Akış: Fişleri önizle (hiçbir şey yazmaz; ilk 12 fiş, Borç = Alacak rozeti, Ters alınacak ve Deftere yazılı sayıları) → Fişleri deftere yaz (onay sorar). Hesap planında eksik fark hesabı varsa yazımda yalnız eksikler eklenir. Fişler SM: anahtarlı ve tekrar yazıma dayanıklıdır: aynı dönemi yeniden yazmak yeni/değişen/aynı/ters sayılarını verir, çift kayıt üretmez. Dönemin fişlerini ters al bütün standart maliyet fişlerini ters kayıtla geri alır; yalnız yönetici yapabilir. Fiş yazmak için Muhasebe yetkisi de gerekir; dönem muhasebede kilitliyse fiş yazılmaz (bkz. Muhasebe › Dönem kilidi).

9. Stok kartında Maliyet sekmesi

Stok kartındaki Maliyet sekmesi o ürünün son standardını (dönemiyle), son gerçek birim maliyetini ve aradaki farkı, standart dönem sayısını, son standardın bileşen/operasyon dökümünü ve son 12 ayın standart ve gerçek birim maliyet trendi grafiğini gösterir. Sekme yalnız stok ailesindeki kartlarda (gider ve makina kartlarında değil) ve Standart Maliyet okuma yetkisiyle görünür; ürünün hiç standardı yoksa "Bu ürün için henüz standart maliyet hesaplanmadı." yazar. Pencerenin tamamına sekmedeki Standart Maliyet penceresini aç bağlantısıyla geçilir.

10. Telefonda

7 inçten küçük ekranda pencere üç adımlı bir sihirbaza iner: Özet (dönemin toplam varyansı ve oranı, standart maliyet, teyit sayısı, eşik üstü ürün sayısı ve standarttan eşik üstü sapan ürünler), Varyans (ürün kartları: standart, toplam varyans, malzeme ve işçilik farkı, neden) ve Ürün (stok kodunu yazın ya da varyans listesinden seçin; stok kartındaki Maliyet sekmesinin aynısı açılır). Dokunma hedefleri en az 44 pikseldir. Standart hesaplama, dondurma ve fiş yazımı masaüstündedir.

11. Yetkiler

İzin	Ne açar
`maliyet`	Standart maliyet ve varyansı görür (izinler3, Ayarlar › Kullanıcılar › Standart maliyet). Muhasebe, maliyet fiyatlarını görme ve üretim modülü izni olanlar da okuyabilir.
`maliyet_yonet`	Standardı yönetir: hesapla, elle düzenle, taşı, dönem dondur, oranlar, masraf merkezi, ayarlar, fiş yazımı.
`muhasebe`	Fiş yazımı için `maliyet_yonet`'e ek olarak gerekir.
Sistem yöneticisi	Dondurulmuş dönemi yeniden açar, dönemin fişlerini ters alır.

Salt okunur kullanıcı ve yazma kapısı kapalı sunucu (HNR_WRITE) hiçbir maliyet kaydı yazamaz. Her yazma işlemi denetim izine (SM_IZ) düşer ve silinmez.

12. Patron Panosu bağı

Patron Panosu'nun dikkat listesi, kayıtlı varyansta standart maliyetten varyans uyarı eşiği üstünde aleyhte sapan ürünleri gösterir ("Standart maliyetten %… sapan ürün: …" ya da "… üzeri sapan … ürün var."). Eşiğin iki katını aşan sapma kırmızı "müdahale" seviyesindedir. Eşik Dönem ve muhasebe › Maliyet ayarları › Varyans uyarı eşiği (%) alanından değişir (varsayılan %10, en çok %1000). Satıra tıklamak Standart Maliyet penceresini Varyans sekmesinde açar. Dikkat maddesi için dönemin varyansının kaydedilmiş olması gerekir.

13. Analiz Stüdyosu ölçüleri

Analiz Stüdyosu'nun üretim küpüne beş ölçü eklendi: standartMaliyet (standart maliyet), varyans (toplam varyans, aleyhte +), malzemeVaryansi (fiyat + miktar), iscilikVaryansi (ücret + verimlilik) ve varyansOrani (varyans ÷ standart maliyet, %). Bu ölçüler teyit satırına kayıtlı varyansla bağlanır; bu yüzden ancak Varyans sekmesinde Dönem varyansını kaydet basıldıktan sonra dolar. Kaydedilmemiş dönemde sıfır görünür.

14. Sık mesajlar

Mesaj	Anlamı ve yapılacak
`SM_DONEM_DONDURULDU` (409)	Dönem dondurulmuş; standart değişmez. Gerçekten değiştirmek gerekiyorsa sistem yöneticisi dönemi yeniden açar (§4), ya da değişikliği bir sonraki döneme yapın.
Standart maliyeti değiştirmek için maliyet_yonet yetkisi gerekir. (403)	Kullanıcınızda yalnız okuma var. Yöneticiden Ayarlar › Kullanıcılar › Standart maliyet › Standart maliyeti yönetir iznini isteyin.
Muhasebe fişi yazmak için Muhasebe yetkisi de gerekir. (403)	Fiş yazımı iki izin ister: `maliyet_yonet` ve `muhasebe`. Önizleme bu izin olmadan da çalışır.
Standart maliyet tabloları bu firmada henüz kurulmadı. (503)	`SM_*` tabloları Java sunucusu firmayı açarken kurulur. Güncellemeden sonra Java servisi henüz yeniden başlatılmadıysa sistem yöneticisi servisi yeniden başlatır; firma yeniden açılınca ekran kendiliğinden dolar.
Standardı olmayan dönem dondurulamaz	Önce Standartlar sekmesinde Hesapla ve kaydet.
Fiş kurulamadı: …	Yansıtma ya da varyans fişinin bir satırı hesaba eşlenemedi (ürün hesabı ya da kural eksik). Ayrıntıyı okuyun, Muhasebe › Kurallar ya da eşlemeleri tamamlayıp yeniden önizleyin.
Firma ülkesi için muhasebe paketi yok	Yansıtma fişi yalnız Türkiye ve Endonezya paketlerinde kurulur. Standart, varyans ve katkı marjı yine çalışır.

İlgili rehberler: Üretim › Maliyet · İş Merkezleri · MES · Muhasebe · Stok kartı · Patron Panosu · Analiz Stüdyosu.